تبلیغات
جغرافیا و برنامه ریزی شهری - شهر خرم آباد
 
جغرافیا و برنامه ریزی شهری
درباره وبلاگ


اینجانب منیر یاری دانشجو دکتری جغرافیا و برنامه ریزی شهری می باشم. این وبلاگ جهت گسترش علم شیرین جغرافیا و شاخه های آن بخصوص جغرافیا و برنامه ریزی شهری و جغرافیا و برنامه ریزی توریسم ایجاد شده، طرح موضوعات مرتبط با برنامه ریزی شهری و توریسم، جغرافیا شهری و گردشگری استان لرستان، ارائه مقالات علمی ـ پژوهشی، و... از اهداف و اولویتهای مباحثم است. منتظر همفکری و ارسال نظرات و انتقادات سازنده ی شما در پربار شدن مطالب هستم
با سپاس
monir.yary@yahoo.com
monir.yary@gmail.com

مدیر وبلاگ : منیر یاری
نویسندگان
پنجشنبه 10 اردیبهشت 1394 :: نویسنده : منیر یاری

       علت وجودی شهر خرم­آباد

علت وجودی خرم­آباد دره­ی طبیعی و قیفی شکل و پر آب آن و همچنین قلعه­ی فلک­الافلاک است که محل امن و سنگری محکم برای حکام زمان در مقابل متعرضین به حساب می­آمده است. چنانکه مساکن شهری و به طور کلی شهرگرایی و یکجانشینی نیز از نقاطی که در جوار قلعه بوده­اند، آغاز شده است (گروه آموزشی جغرافیای استان لرستان، 1376: 32). شهر خرم­آباد از دیر باز محل عبور محورهایی بوده که مناطق شمالی- جنوبی و شرقی- غربی قسمت مهمی از کشور را به هم وصل کرده است. روی این اصل شهر خرم­آباد از دیر باز اهمیت سوق الجیشی و استراتژیکی داشته است (پژوهشکده اقتصاد، 1384: 12). به طور کلی می­توان، پیدایش و تکوین شهر خرم­آباد و تحولات اقتصادی- اجتماعی و کالبدی فضایی آن را متأثر از دو خاستگاه اصلی استقرار شهر، یعنی عوامل جغرافیایی- تاریخی (دره طبیعی و قیفی شکل و پر آب آن و قلعه فلک­الافلاک) و موقعیت استراتژیک در حکمرانی و نظارت بر منطقه دانست (کوکبی، 1384: 49).

 

سابقه تاریخی شهر خرم آباد

برخی از جغرافیا نویسان و مورخان معتقدند که مرکز اولیه خرم­آباد خایدالو بوده است. خایدالو از شهرهای مهم عیلامیان بود که در دره­ای پائین­تر از شهر فعلی خرم­آباد قرار داشت. و برخی نیز معتقدند که شهر کنونی خرم­آباد بر خرابه­های شهر شاپورخواست بنا شده است. به روایت تاریخ شهر شاپورخواست به دستور شاپور اول پس از پیروزی در جنگ با رومیان در سال 243 میلادی توسط امیران رومی ساخته شد. اولین کسی که در یک اثر مکتوب از این شهر نام برده است ابوبکر احمد بن محمد همدانی معروف به ابن­فقیه است. ابن­فقیه نوشته است که شاپور اول بر ویرانه­های شهر خایدالوی دوره عیلامی­ها، که دوران بی­رونقی را می­گذرانده است، این شهر را بازسازی کرده و دگرگونی آن در عهد وی به حدی بوده است که بنای این شهر را به وی نسبت داده­اند (قاسمی، 1375: 11). "فرانک هول" استاد دانشگاه رایس امریکا در مورد پژوهش­های خود در سال­های 42 و 43 در دره خرم­آباد چنین می نویسد: بهترین اطلاعات ما راجع به سکونت و نحوه امرار معاش انسان­های اواخر دوره چهارم زمین شناسی مربوط به دره خرم­آباد واقع در جنوب­غرب ایران است. به نظر بسیاری از محققان شهر فعلی خرم آباد زمانی شهر مهم عیلامی یعنی خایدالو بر جای آن قرار داشته است. همچنین بسیاری از محققان براین عقیده هستند که شهر قدیمی شاپورخواست در دوره ساسانی و قرن نخست هجری در مکان شهر قدیمی خایدالو و مکان فعلی شهر خرم­آباد قرار داشته است (www. Wikipedia. org). روایت است که شهر خرم­آباد بر ویرانه­های شهر خایدالوی دوره عیلامی­ها و شاپورخواست دوره ساسانی بنا شده است و بنیانگذار بناهای نخستین بر ویرانه­های این دو شهر شجاع­الدین خورشید سر سلسله اتابکان لر کوجک بوده است (قاسمی، 1375: 33).

مرحوم مشیرالدوله پیرنیا و همچنین دمورگان فرانسوی عقیده دارند که: خرم­آباد همان خایدالو یکی از چهار شهر معتبر عیلامیان بوده است. با در نظر گرفتن عقیده اینان و حکیم حماسه­سرای بزرگ ایران فردوسی می­توان گفت که خرم­آباد فعلی در عهد ساسانیان در محل خایدالو واقع شده است و اتابکان لرستان نیز که در قرن ششم بر لرستان مسلط شدند خرم­آباد را بر روی خرابه­های شهر ساسانیان بنا کرده­اند (رشیدیان، 1381: 85). شهر خرم­آباد از آغاز تأسیس تاکنون، تمدن­هایی از قبیل کاسی­ها، بابلی­ها، عیلامی­ها، ساسانیان، سلجوقیان و خوارزمشاهیان را به خود دیده است (گروه آموزشی جغرافیای استان لرستان، 1376: 32).

خرم­آباد قبل از اسلام

در طول تاریخ شهر خرم­آباد مورد توجه تمدن­هایی مانند عیلامی­ها، بابلی­ها، کاسی­ها و ساسانیان بوده است. اولین اقوامی که به طور منظم بر قسمتی از خاک لرستان حکومت کردند عیلامیان بوده­اند. آنچه مسلم است شهر خرم­آباد در عهد عیلامیان از شهرهای این قوم بوده و بدنبال انقراض آنان اهمیت خود را از دست داده است. از سرنوشت شهر خرم­آباد در دوره ماد، هخامنشی و پارت­ها اطلاع زیادی در دست نیست. نخستین آگاهی ما از شهر خرم­آباد مربوط به دوره ساسانی است. لرستان در زمان ساسانیان شامل ایالات سیمره، شیروان، شاپورخواست و الشتر بوده است. بنیان­گذاری شهر شاپورخواست (در محل تنگه خرم­آباد) در جنوب شهر فعلی منسوب به شاپور دومین پادشاه ساسانی است. یکی از ویژگی­های مهم شهرهای این دوره وجود بازارهاست. پل شاپورخواست در جنوب و گرداب سنگی در شمال­غربی شهر خرم­آباد از آثار عمرانی باقی­مانده این دوره است. این آثار دارای خصوصیات ساختمانی مشابهی می­باشند. عظمت پل شاپورخواست بیانگر اعتبار شهر و گستردگی بستر رودخانه در این دوره است. در مورد شهر شاپورخواست تاکنون تحقیقات خاصی از سوی مراجع باستان­شناسی کشور صورت نگرفته است. آثار شهر شاپورخواست و بناهای سنگی آن تا سی سال قبل در جنوب خرم­آباد باقی بوده است و پس از آن محلات قاضی­آباد، کوی فلسطین و علوی در آن محل بنا گردیده­اند. شهر های دوره ساسانی اکثراً دایره­ای شکل بوده­اند. آنچه امکان شکل­گیری شهر خرم­آباد را به شکل دایره­ای فراهم نموده، موقعیت جغرافیایی و امنیتی ممتاز قسمتی از تنگه خرم­آباد است که در سه جهت شرق، شمال و جنوب (به شکل دایره­ای) توسط بدنه مرتفع کوه احاطه شده و در غرب نیز به رودخانه محدود می­شود (مهندسین مشاور بعد تکنیک، 1383: 2).

خرم­آباد در دوران اسلام 

تا چندین قرن بعد و قبل از تشکیل شهر خرم­آباد، شاپورخواست به عنوان شهری فعال محسوب می­شده و خصوصاً امیران دیالمه در حفظ و نگهداری آن اهتمام داشته­اند. در شمال شرق آثار چند حلقه چاه مشاهده شده است. در شمال منطقه نیز آثار ساختمان­های آجری و سفال­های لعابدار مربوط به عصر سلجوقی و همچنین نقبی طولانی و پیچ در پیچ که احیاناً برای فاضلاب شهر تعبیه گردیده بود، کشف شد. به علاوه در این منطقه آثار و تأسیسات سنگی به شعاع یک کیلومتر به طرف غرب و جنوب وجود داشته است که احتمالاً مربوط به قسمت­های مختلف شهر بوده است. جاده ارتباطی شاپورخواست از غرب (شرق رودخانه) به مناطق جنوبی و سواحل خلیج فارس عبور می­کرده که مسیر آن منطبق بر خیابان شریعتی فعلی است. هیچ­ کدام از جغرافی نویسان غرب در قرون وسطی از شهر خرم­آباد نام نبرده­اند. ولی بسیاری اظهار داشته­اند که شاید خرم­آباد همان شاپورخواست باشد که قبل از این تاریخ، مکرر نام آن ذکر شده است اما حمدالله مستوفی از شاپورخواست و خرم­آباد به طور جداگانه نام برده و محل شاپورخواست را نیز معین کرده است. از قرن پنجم نام شاپورخواست در تاریخ سلجوقیان مکرر به میان آمده است. حمدالله مستوفی در تاریخ گزیده چنین ذکر نموده که در لر کوچک سه شهر بروجرد، شاپورخواست و خرم­آباد معمور بود و این آخرین، اگرچه زمانی بزرگ و بسیار آباد و مرکز دولت بود و طوائف مختلف در ان مسکن داشته­اند اما در این زمان ه حال خراب افتاده و به صورت شهر ساده­ای درآمده است. به هر حال آنچه از این مطالب می­توان دریافت این است که شاپورخواست در این دوران در شرق و غرب رودخانه قرار داشته و پس از ویرانی شاپورخواست، زندگی شهری در قسمت غربی که شرایط اقلیمی مناسب­تری داشته و با چشمه ای پر آب نیز آبیاری می­شده ادامه یافته است. احتمالاً در رابطه با همین تحولات شهر شاپورخواست به قسمت غربی رودخانه انتقال یافت و در اوائل قرن ششم هجری شهر خرم­آباد تأسیس شد. آبادانی واقعی خرم­آباد پس از تسلط اعراب در عصر اتابکان لر صورت گرفت و بانی مجدد آن را بایستی اتابک شجاع­الدین خورشید دانست. هسته اولیه شهر خرم­آباد در این دوره در غرب رودخانه (سال 508 هجری قمری) و در حاشیه غربی قلعه فلک­الافلاک به وجود آمد. شاپورخواست قبل از حمله مغول و در نتیجه تهاجمات و حملات پی­درپی و جنگهایی که سوابقی از آن در دست نیست به کلی ویران شد. چنانچه در سال 788 هجری قمری هنگام حمله امیر تیمور شاپورخواست به کلی متروک و ویران بوده است. با ظهور سلسله صفوی، شهر خرم­آباد مجدداً مورد توجه قرار گرفت و توسعه یافت. شهر خرم­آباد از آن پس اگر چه گسترش چندانی نیافت، معهذا در دوران نادر و کریم خان نیز شهر آبادی بوده است (همان، ص4-5).

خرم­آباد در دوره معاصر

آن چه مسلم است، شهر خرم­آباد با وجود مرکزیت آن نسبت به سایر مراکز جمعیتی منطقه همچنین با داشتن امکانات و آمادگی­های بالقوه طبیعی و اقتصادی توسعه، به خاطر واقع بودن در کانون مناقشات بین طوایف منطقه و حکومت­های خانی و عشیره­ای پراکنده استان که در آن تمرکز طوایف در شهرها و تشکل کانون­های جمعیتی مورد نظر نبوده است، فرصت رشد چندانی نیافت و موجودیت شهر نیز تا حدود زیادی مدیون دژ قدیمی فلک­الافلاک بوده است. از حدود سال های 1280 ایلات و طوایف استان به شهرگرایی و یکجانشینی روی آوردند. در این زمان شهر خرم­آباد به صورت قصبه کوچکی در محدوده محله بازار و محله درب­دلاکان محدود بوده و قسمت شرقی رودخانه که طی قرون گذشته بیشتر مستحدثات شهر در آن مستقر بوده، کاملاً خالی از سکنه و مشتمل بر باغ­های وسیع بوده است. در پی احداث خیابان­ها تدریجاً مراکز تجاری جدید در حاشیه آنها جای گرفتند و به تدریج نقش بازار قدیمی در حیات شهر تضعیف شد. پیدایش عوامل اقتصادی مانند ارزش زمین شهری، مهاجرت­های ناگزیر، امکانات اشتغال و توسعه خدماتی شهر؛ نقش مؤثری در تشکیل مناطق شهری داشته است. در نتیجه این تحولات، محلات جدیدی به وجود آمدند. طی این تحول نقش عناصر طبیعی نیز در فضای کالبدی شهر تضعیف شد و پس از اشباع کامل سطح تنگه، شهر در طول دره شمالی و دشت جنوبی گسترش یافت (همان، ص7-8). 

 

 

       تحولات مهم تاریخی، سیاسی و اجتماعی شهر خرم­آباد

دوره تاریخی

تحولات مهم تاریخی، سیاسی و اجتماعی

ایلامیان

خرم­آباد همان خایدالو یکی از چهار شهر معتبر ایلامیان بوده است.

ماد و هخامنشی

از سرنوشت شهر در این دوره اطلاعی در دست نیست.

 

 

ساسانیان

-  بنیان گذاری شهر شاپورخواست (در محل تنگه شهر خرم­آباد) در جنوب شهر فعلی.

- پل شاپورخواست در جنوب و گرداب سنگی در شمالغربی خرم آباد از آثار عمرانی باقیمانده این دوره است.

- عظمت پل شاپورخواست بیانگر اعتبار شهر و گستردگی بستر رودخانه در این دوره است.

- در عهد ساسانیان لرستان شامل چهار شهر سیمره، شاپورخواست، کوهدشت و الشتر بوده است. 

سلجوقیان

کسترش شهر در این دوره به دلیل وجود سنگ نوشته و مناره سلجوقی در طول جاده شاپورخواست بوده است.

اتابکان لر کوچک

آبادانی واقعی شهر خرم­آباد در این دوره شکل گرفت (سال 508 هجری قمری) به گونه­ای که هسته اولیه شهر در این دوره در غرب رودخانه در حاشیه غربی فلک­الافلاک بوجود آمد.

مغول

ویرانی کامل شهر خرم­آباد.

تیموریان

مهمترین نقطه بعد از شهر بروجرد.

صفویان

توسعه مجدد شهر خرم­آباد به واسطه احداث پل بزرگ (صفوی) در زمان شاه سلطان حسین.

قاجاریه

تمایل ایلات و طوایف استان به شهرگرایی و یکجانشینی.

 

دوران معاصر

-  افزایش نقش نظامی، اداری و اقتصادی شهر.

- نقش مرکزیت استان لرستان.

- افزایش رشد و توسعه کالبدی و جمعیتی شهر به واسطه وجود عوامل بالا.

    مأخذ: مهندسان مشاور فرنهاد، 1384

 

 

 





نوع مطلب :
برچسب ها :
لینک های مرتبط :
شنبه 18 فروردین 1397 04:07 ق.ظ

Wow plenty of wonderful facts!
order generic cialis online cialis 5 mg funziona cialis prices in england canadian drugs generic cialis cialis super acti cialis rezeptfrei cialis generisches kanada sialis cialis online deutschland cialis kaufen wo
شنبه 4 فروردین 1397 02:45 ق.ظ

Kudos. Loads of info!

prescription doctor cialis we recommend cheapest cialis generic cialis click now cialis from canada brand cialis nl we recommend cheapest cialis cialis lowest price only now cialis 20 mg miglior cialis generico are there generic cialis
دوشنبه 28 اسفند 1396 08:00 ق.ظ

You said it adequately..
only best offers 100mg cialis are there generic cialis cialis official site we use it 50 mg cialis dose bulk cialis cialis online cialis dose 30mg link for you cialis price canadian discount cialis cialis per paypa
جمعه 17 آذر 1396 10:41 ق.ظ
Hey there, You have done a great job. I will definitely digg
it and personally recommend to my friends. I am sure they will be benefited from this site.
دوشنبه 5 تیر 1396 12:56 ق.ظ
Inspiring quest there. What occurred after?

Good luck!
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر


آمار وبلاگ
  • کل بازدید :
  • بازدید امروز :
  • بازدید دیروز :
  • بازدید این ماه :
  • بازدید ماه قبل :
  • تعداد نویسندگان :
  • تعداد کل پست ها :
  • آخرین بازدید :
  • آخرین بروز رسانی :